Lập di chúc là cách thức văn minh giúp người để lại tài sản định đoạt di sản của mình, giảm thiểu mâu thuẫn gia đình. Tuy nhiên, một thực tế đáng buồn là không ít bản di chúc đã bị Tòa án tuyên bố không có giá trị pháp lý ngay khi mở thừa kế. Dẫn đến những tranh chấp kéo dài. Vậy di chúc vô hiệu trong trường hợp nào và làm sao để nhận diện những rủi ro này? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các trường hợp di chúc vô hiệu và đưa ra giải đáp theo quy định pháp luật hiện hành năm 2025.
Các trường hợp di chúc bị coi là vô hiệu theo quy định
Căn cứ theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, một bản di chúc muốn có hiệu lực phải đáp ứng đồng thời các điều kiện về chủ thể, hình thức và nội dung. Nếu thiếu một trong các yếu tố này di chúc sẽ bị coi là vô hiệu. Dưới đây là thông tin để trả lời cho câu hỏi di chúc vô hiệu trong trường hợp nào
Người lập di chúc không minh mẫn hoặc bị cưỡng ép
Điều kiện tiên quyết để di chúc hợp pháp là người lập di chúc phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Di chúc sẽ vô hiệu nếu tại thời điểm lập, người đó không còn minh mẫn, sáng suốt hoặc không làm chủ được hành vi của mình.
Bên cạnh đó, ý chí của người lập phải hoàn toàn tự nguyện. Nếu có bằng chứng cho thấy họ bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép thì văn bản này sẽ bị Tòa án tuyên bố không có giá trị. Đây là căn cứ quan trọng để xác định di chúc vô hiệu trong trường hợp nào về mặt chủ quan.
Hình thức của di chúc không tuân thủ quy định pháp luật
Hình thức văn bản là yếu tố thường xuyên bị vi phạm nhất. Đối với di chúc bằng văn bản không có công chứng, người lập phải tự tay viết và ký tên. Nếu đánh máy thì bắt buộc phải có ít nhất 02 người làm chứng ký xác nhận mới có giá trị pháp lý.
Đối với di chúc miệng, pháp luật quy định rất khắt khe về thủ tục. Sau khi thể hiện ý chí trước hai người làm chứng, bản ghi chép phải được công chứng trong vòng 05 ngày làm việc. Việc vi phạm thời hạn này là câu trả lời phổ biến cho thắc mắc di chúc vô hiệu trong trường hợp nào về mặt hình thức.
Nội dung di chúc vi phạm điều cấm và đạo đức xã hội
Nhiều người thắc mắc nội dung di chúc vô hiệu trong trường hợp nào? Đó là khi văn bản chứa các điều khoản vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội. Ví dụ như đặt điều kiện người thừa kế phải thực hiện hành vi phạm tội mới được hưởng tài sản.
Ngoài ra, di chúc cũng sẽ vô hiệu nếu người thừa kế được chỉ định chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc. Khi đó, phần di sản định đoạt cho người này sẽ không được thực thi theo di chúc mà chuyển sang chia theo pháp luật.
.png)
Hình 1. Các trường hợp di chúc bị coi là vô hiệu theo quy định
Thời hiệu yêu cầu tòa án tuyên bố di chúc vô hiệu
Việc yêu cầu tuyên bố di chúc vô hiệu không thể thực hiện vô thời hạn. Khi đã xác định rõ di chúc vô hiệu trong trường hợp nào, người có quyền lợi liên quan cần nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết trong thời hiệu 02 năm theo quy định về giao dịch dân sự.
Tuy nhiên, đối với tranh chấp về quyền thừa kế, thời hiệu khởi kiện để chia di sản lại kéo dài hơn. Cụ thể là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản. Người dân cần phân biệt rõ hai loại thời hiệu này để thực hiện quyền khởi kiện kịp thời.
Nếu quá thời hạn 02 năm nhưng vẫn còn thời hiệu chia thừa kế, Tòa án vẫn có thể xem xét tính hợp pháp của di chúc. Điều này nhằm đảm bảo công bằng khi giải quyết vụ án chia di sản chung, bất kể lý do dẫn đến di chúc vô hiệu trong trường hợp nào trước đó.

Hình 2. Thời hiệu yêu cầu tòa án tuyên bố di chúc vô hiệu
Phân biệt di chúc vô hiệu toàn bộ và vô hiệu một phần
Không phải lúc nào một lỗi sai cũng làm hỏng toàn bộ bản di chúc. Pháp luật phân chia rõ ràng hai mức độ vô hiệu để bảo vệ tối đa ý nguyện của người đã khuất đối với những phần tài sản hợp pháp còn lại.
Khi nào di chúc bị tuyên bố vô hiệu toàn bộ?
Di chúc bị coi là vô hiệu toàn bộ khi vi phạm nghiêm trọng về hình thức mà không thể khắc phục hoặc người lập hoàn toàn không đủ điều kiện về tinh thần. Khi đó, toàn bộ văn bản không có giá trị thi hành ngay từ đầu.
Trường hợp khác là toàn bộ nội dung di chúc trái pháp luật hoặc toàn bộ người thừa kế được chỉ định đều đã qua đời trước thời điểm mở thừa kế. Lúc này di sản sẽ được giải quyết hoàn toàn theo quy định của pháp luật về thừa kế.
Thế nào là di chúc vô hiệu một phần?
Vô hiệu một phần xảy ra khi chỉ có một hoặc một số điều khoản trong di chúc không hợp pháp nhưng không ảnh hưởng đến hiệu lực của các phần còn lại. Các phần hợp pháp vẫn được thi hành bình thường.
Ví dụ điển hình là người lập di chúc định đoạt cả phần tài sản không thuộc sở hữu của mình (như định đoạt toàn bộ nhà đất là tài sản chung vợ chồng). Khi đó, chỉ phần định đoạt vượt quá quyền sở hữu bị vô hiệu, phần còn lại vẫn có hiệu lực.
.png)
Hình 3.Phân biệt di chúc vô hiệu toàn bộ và vô hiệu một phần
Hậu quả pháp lý và cách chia di sản khi di chúc vô hiệu
Khi di chúc bị tuyên bố vô hiệu toàn bộ, di sản sẽ không được phân chia theo ý nguyện trong văn bản đó nữa. Thay vào đó, bất kể lý do di chúc vô hiệu trong trường hợp nào, toàn bộ tài sản sẽ chuyển sang chia theo pháp luật cho hàng thừa kế thứ nhất.
Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Việc này nhằm đảm bảo quyền lợi cho những người thân thích nhất, tránh việc tài sản bị thất thoát hoặc phân chia thiếu công bằng do di chúc sai trái.
Nếu di chúc chỉ vô hiệu một phần thì phần đó sẽ được tách ra để chia theo pháp luật. Như vậy, việc xác định cụ thể di chúc vô hiệu trong trường hợp nào rất quan trọng, vì những phần nội dung hợp pháp còn lại vẫn giữ nguyên hiệu lực thi hành.
.png)
Hình 4.Hậu quả pháp lý và cách chia di sản khi di chúc vô hiệu
Kết luận
Việc xác định di chúc vô hiệu trong trường hợp nào là yếu tố then chốt để giải quyết các tranh chấp thừa kế. Một bản di chúc chỉ thực sự có giá trị khi tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về hình thức và nội dung của Bộ luật Dân sự. Để tránh rủi ro di chúc bị tòa án tuyên vô hiệu người dân nên thực hiện thủ tục lập di chúc tại các tổ chức hành nghề công chứng uy tín. Nếu còn bất cứ thắc mắc nào cần được hỗ trợ, bạn có thể liên hệ ngay với đội ngũ luật sư Luật Nam Sơn của chúng tôi.




